Door Marieke Kluin.
Bij het instuderen van de Misatango komen steeds weer aanwijzingen van Paul terug over de uitspraak van de klinkers in bepaalde woorden in het Latijn. Ik wil wat extra uitleg geven bij zijn verhaal over de klanken ‘o’ en ‘e’ in de woorden ‘dona nobis’ en ‘benedictus’.
Fonetiek
Pauls opmerkingen brachten mij terug naar de tijd dat ik studeerde, ergens in de vorige eeuw. Ik studeerde Culturele Antropologie en had een heel leuk bijvak: veldlinguïstiek, aan de faculteit van Algemene Taalwetenschappen, met als belangrijk onderdeel: fonetiek.
Fonetiek is de leer van de klanken in de menselijke spraak. Dit vak is heel technisch en praktisch en je leert om spraakklanken te horen, te onderscheiden en zelf uit te spreken, en vervolgens op te schrijven in het fonetisch alfabet. Ik moest daarvoor dus ook fonetische dictees doen en heel uiteenlopende klanken leren horen en opschrijven. Ik was daar best goed in. Daarom vond ik het vreselijk dat ik een keer een fout maakte die ik niet direct snapte, een fout in de klank ‘o’. Het duurde even voor ik doorhad wat er aan de hand was maar het kwartje viel uiteindelijk. Het is me altijd bijgebleven en… de fout die ik toen maakte hoor ik hier bij het koor ook. Vandaar dit verhaal, om jullie erop te attenderen.
Over de hele wereld worden door mensen allerlei talen gesproken en er is enorm veel variatie in klanken die daarbij gebruikt worden. Elke taal heeft altijd een deel van de mogelijke klanken en een taal kent ook varianten, zoals dialecten.
Waar het om gaat: elk vogeltje zingt zoals het gebekt is. En de klanken in je moedertaal bepalen voor een heel groot deel hoe je klanken in andere talen hoort. Wij Nederlanders horen klanken in andere talen en gebruiken de Nederlandse klanken die wij kennen daarbij als referentie. Ik neem voor dit verhaal het standaard-Nederlands uit de Randstad als uitgangspunt.
Klinkers
We kennen het onderscheid tussen klinkers en medeklinkers. Klinkers worden gevormd door lucht die door het stemapparaat gaat en ongehinderd door de mond naar buiten stroomt, bijvoorbeeld: a, o, e. De overige klanken zijn medeklinkers, bijvoorbeeld p, b, s, n, r.
Het aantal klinkers in een taal kan per taal sterk verschillen. Het Nederlands kent veel klinkers, officieel 13 enkele klinkers zoals i, uu, oe. Zoals in bier, buur en boer. En dan nog 3 dubbele klinkers, daarin worden twee klinkers gecombineerd tot een nieuwe klank. Dit heet een diftong. Het zijn de klanken eu (opgebouwd uit uh-uu) in beuk, de klank ui (opgebouwd uit è-uu) in bui, en de klank ij (opgebouwd uit è-i) in ijs. Sprekers van het Nederlands herkennen deze diftongen als 1 klank. Je kunt een woord met deze klank niet in het midden van zo’n diftong afbreken. Bijvoorbeeld het woord leuk, lui of grijs.
De sprekers van het Nederlands doen nog meer met klinkers. Wij maken van sommige enkele klinkers zoals o en e ook een diftong door er een extra klank achter te plakken. Zo wordt een o gesproken als o-oe (oe erachter), bijvoorbeeld lopen (lo-oepen) of donut (do-oenut) probeer maar. En een e wordt uitgesproken als e-i (i erachter) bijvoorbeeld benen (be-inen) of één (e-in) probeer maar. Als wij dat niet zouden doen dan klinkt loopen en doonut vreemd en geforceerd, en benen (bihnen) klinkt bijna alsof je binnen zegt, en één (ihn) klinkt bijna als in. Zo spreken wij het gewoon niet uit.
Wij gebruiken dus een diftong, maar niet altijd! Dit hangt namelijk samen met de medeklinker die op de klank volgt. Wij spreken geen diftong uit wanneer op de klank ee of oo de medeklinker r volgt, in dat geval spreken we een enkele klank ee of oo. Hoor de uitspraak van de e in veel en feest: e-i (diftong) en in veer en meer, ee (enkele klank). Spreek maar eens na elkaar uit: veel, veer. Wij horen in al deze woorden steeds dezelfde klank e en schrijven het ook zo.
Hoor de uitspraak van de o in doolhof en doos: o-oe (diftong) en in ‘door’ en voor, oo (enkele klank). Spreek het maar eens na elkaar uit: doos, door. Wij horen in al deze woorden steeds dezelfde klank o.
Je hoort het niet
Het verschil tussen enkele klank en diftong wordt dus bij de oo en ee bepaald door de klank van de medeklinker erachter, een r of een andere medeklinker, en daar zijn we ons niet van bewust. In de praktijk horen wij o-oe en oo als dezelfde klank. Wij horen e-i en ee als dezelfde klank, maar we spreken dus de ene keer een diftong uit (o-oe, e-i) en de andere keer een enkele klank (oo, ee), vóór de medeklinker r. Het zit zó in onze taal verweven dat we het niet merken maar gewoon doen. Het is goed om dit te weten.
Nu het Latijn zoals wij dat willen uitspreken
Het Latijn kent officieel 5 klinkers: a, o, e, i, u. Het Latijn kent wel diftongen, maar dan staan er twee klinkers geschreven, zoals de au in laudamus. Maar in het Latijn is een o altijd een oo, nooit o-oe. Een e is altijd een ee, nooit e-i. De klank o in dona is hetzelfde als de o in gloria. De klank e in benedictus is hetzelfde als de e in erit en miserere. De medeklinker achter o of e heeft hier geen invloed op. Hierin verschilt het Latijn dus van het Nederlands.
Ik daag jullie uit om eens bij jezelf na te gaan of je het verschil tussen oo en o-oe en tussen ee en e-i in het Nederlands goed kunt horen en vervolgens uitspreken. Want wat je niet kunt horen, dat kan je ook niet uitspreken. Er zijn ook mensen die het verschil gewoon niet kunnen horen, om wat voor reden dan ook. Een vreemde taal leren is dan extra moeilijk. De bewustwording van je eigen vertrouwde klanken helpt om de uitspraak van de Latijnse woorden te verbeteren. En dit helpt Paul om de gewenste uitspraak van de klank over te brengen.